Ο θάνατος ενός ανθρώπου που δεν γνωρίζαμε προσωπικά μπορεί να μας συγκλονίσει. Μπορεί να μας κάνει να κλάψουμε, να αναζητήσουμε παλιές φωτογραφίες, να ακούσουμε ξανά τραγούδια και να θυμηθούμε μια ολόκληρη εποχή της ζωής μας.
Το φαινόμενο έχει μελετηθεί από την ψυχολογία και έχει συγκεκριμένη ονομασία: παρακοινωνικό πένθος (parasocial grief).
Δεν σημαίνει ότι πιστεύουμε πως γνωρίζαμε πραγματικά τον συγκεκριμένο άνθρωπο. Σημαίνει ότι μέσα από τη συνεχή παρουσία του στη δημόσια ζωή δημιουργήθηκε μέσα μας μια αίσθηση οικειότητας και συναισθηματικής σύνδεσης.
Και όταν εκείνος πεθαίνει, δεν χάνεται μόνο ένα δημόσιο πρόσωπο. Μπορεί να αισθανόμαστε ότι χάνεται και ένα κομμάτι της δικής μας ζωής.
Τι είναι η παρακοινωνική σχέση
Μια παρακοινωνική σχέση είναι η μονόπλευρη σχέση οικειότητας που μπορεί να αναπτύξει ένας άνθρωπος με μια διασημότητα, έναν παρουσιαστή, έναν αθλητή, έναν ηθοποιό ή ακόμη και έναν φανταστικό χαρακτήρα.
Μπορεί να συμβεί όταν:
- ακούμε για χρόνια τη φωνή ενός τραγουδιστή,
- παρακολουθούμε συνεχώς έναν ηθοποιό,
- βλέπουμε έναν παρουσιαστή στην τηλεόραση,
- γνωρίζουμε λεπτομέρειες από τη ζωή ενός δημόσιου προσώπου,
- παρακολουθούμε τις αναρτήσεις του στα social media,
- συνδέουμε τη δουλειά του με σημαντικές περιόδους της ζωής μας.
Η σχέση δεν είναι αμοιβαία. Εμείς γνωρίζουμε εκείνον, ενώ εκείνος δεν γνωρίζει εμάς.
Το συναίσθημα όμως μπορεί να είναι πραγματικό.
Η σύγχρονη έρευνα δείχνει μάλιστα ότι η ένταση του πένθους δεν εξαρτάται απλώς από το αν η σχέση ήταν «πραγματική» ή παρακοινωνική, αλλά από το πόσο κοντά αισθανόταν το άτομο στον άνθρωπο που έχασε. Μελέτη σε 271 συμμετέχοντες διαπίστωσε ότι η αντιλαμβανόμενη εγγύτητα συνδεόταν με εντονότερο πένθος, ανεξάρτητα από το αν επρόκειτο για διασημότητα ή για άνθρωπο από το προσωπικό περιβάλλον.
Γιατί ένας τραγουδιστής μπορεί να γίνει μέρος της ζωής μας
Η μουσική έχει μια ιδιαίτερη δύναμη: συνδέεται στενά με την αυτοβιογραφική μνήμη.
Ένα τραγούδι μπορεί να μας θυμίσει:
- τον πρώτο μας έρωτα,
- ένα καλοκαίρι,
- τα φοιτητικά χρόνια,
- μια παλιά παρέα,
- έναν άνθρωπο που χάσαμε,
- ένα ταξίδι,
- έναν γάμο,
- μια δύσκολη περίοδο που τελικά ξεπεράσαμε.
Έρευνα πάνω στη σχέση μουσικής, συναισθήματος και αυτοβιογραφικής μνήμης έχει δείξει ότι η μουσική μπορεί να ενεργοποιεί ιδιαίτερα προσωπικές αναμνήσεις.
Γι’ αυτό όταν πεθαίνει ένας τραγουδιστής, μπορεί να μην ακούμε απλώς ένα τραγούδι του.
Ακούμε ξανά ένα κομμάτι της δικής μας ζωής.
Πολλές φορές πενθούμε και μια εποχή
Αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του φαινομένου.
Όταν ένας καλλιτέχνης που ήταν παρών για δεκαετίες πεθαίνει, ο θάνατός του μπορεί να λειτουργήσει σαν υπενθύμιση ότι και μια ολόκληρη εποχή έχει περάσει.
Για παράδειγμα:
- «Αυτό το τραγούδι το άκουγα στο σχολείο».
- «Με αυτόν τον ηθοποιό μεγάλωσα».
- «Τον έβλεπε μαζί μου η μητέρα μου».
- «Το τραγούδι του ήταν συνδεδεμένο με τον πρώτο μου έρωτα».
- «Τον άκουγα όταν ζούσε ακόμη ο πατέρας μου».
Έτσι, η απώλεια αφορά ταυτόχρονα δύο πράγματα:
τον άνθρωπο που πέθανε και την περίοδο της ζωής μας που εκείνος αντιπροσώπευε.
Ο ξαφνικός θάνατος μπορεί να μας φέρει αντιμέτωπους με τη δική μας θνητότητα
Όταν ένας άνθρωπος πεθαίνει ξαφνικά, ιδιαίτερα αν τον θεωρούσαμε νέο ή ενεργό, η είδηση μπορεί να μας επηρεάσει διαφορετικά.
Για μια στιγμή ο θάνατος παύει να είναι μια αφηρημένη έννοια.
Έχει πρόσωπο.
Και αυτό μπορεί να μας κάνει να σκεφτούμε:
- τη δική μας ηλικία,
- την υγεία μας,
- τους ανθρώπους που αγαπάμε,
- πόσο γρήγορα περνά ο χρόνος,
- πράγματα που αναβάλαμε,
- ανθρώπους που δεν έχουμε προλάβει να τους πούμε όσα θέλουμε.
Γι’ αυτό μια είδηση θανάτου μπορεί να προκαλέσει πολύ περισσότερη σκέψη από μια απλή λύπη για έναν άγνωστο άνθρωπο.
Γιατί τα social media κάνουν το πένθος πιο έντονο
Σήμερα δεν μαθαίνουμε απλώς ότι πέθανε ένας διάσημος.
Μέσα σε λίγα λεπτά μπορούμε να δούμε:
- παλιές συνεντεύξεις,
- φωτογραφίες,
- αποσπάσματα από συναυλίες,
- προσωπικές ιστορίες,
- αφιερώματα,
- μηνύματα άλλων ανθρώπων,
- χιλιάδες σχόλια ανθρώπων που αισθάνονται το ίδιο.
Έτσι δημιουργείται ένα είδος συλλογικού πένθους.
Έρευνα σχετικά με το πένθος μετά τον θάνατο του Kobe Bryant, για παράδειγμα, διαπίστωσε ότι στα διαδικτυακά μηνύματα κυριαρχούσαν το σοκ και η θλίψη, αλλά και η ανάμνηση και η δημιουργία αφιερωμάτων.
Τα social media, επομένως, δεν είναι μόνο ένας τρόπος ενημέρωσης.
Μπορούν να γίνουν και ένας χώρος όπου οι άνθρωποι μοιράζονται και επεξεργάζονται την απώλεια.
«Δεν τον γνώριζα, αλλά νιώθω ότι τον έχασα»
Αυτή η φράση περιγράφει ακριβώς το παράδοξο.
Ξέρουμε ότι δεν είχαμε προσωπική σχέση.
Ταυτόχρονα, όμως, ο συγκεκριμένος άνθρωπος μπορεί να ήταν παρών για χρόνια στη ζωή μας.
Έρευνα για το παρακοινωνικό πένθος δείχνει ότι τέτοιες απώλειες μπορούν να προκαλέσουν πραγματικά συναισθήματα θλίψης και σοκ. Παράλληλα, η διαδικασία του πένθους δεν είναι απαραίτητα στιγμιαία: με τον χρόνο κάποια συναισθήματα μπορεί να υποχωρούν, ενώ η αγάπη και η ανάμνηση μπορούν να παραμένουν.
Γι’ αυτό δεν χρειάζεται να αισθανόμαστε «υπερβολικοί» επειδή συγκινηθήκαμε.
Γιατί κάποιοι άνθρωποι πονάνε πολύ περισσότερο από άλλους
Δεν αντιδρούν όλοι με τον ίδιο τρόπο στον θάνατο μιας διασημότητας.
Η ένταση μπορεί να επηρεάζεται από:
- το πόσα χρόνια ακολουθούσε κάποιος τον συγκεκριμένο άνθρωπο,
- πόσο σημαντικός ήταν σε μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του,
- πόσο έντονη ήταν η συναισθηματική σύνδεση,
- αν ο θάνατος ήταν ξαφνικός,
- αν ο άνθρωπος είχε συνδεθεί με προσωπικές αναμνήσεις,
- το αν το άτομο έχει ήδη βιώσει πρόσφατες απώλειες,
- το πόσο υποστηρικτικό είναι το κοινωνικό του περιβάλλον.
Νεότερη έρευνα πάνω στο παρακοινωνικό πένθος δείχνει επίσης ότι το υποστηρικτικό κοινωνικό δίκτυο και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει κάποιος την απώλεια μπορούν να επηρεάσουν την εμπειρία του πένθους.
Μπορεί το πένθος να είναι πραγματικό χωρίς η σχέση να ήταν αμοιβαία;
Ναι.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα.
Το γεγονός ότι ένας άνθρωπος δεν μας γνώριζε προσωπικά δεν ακυρώνει αυτό που εκείνος αντιπροσώπευε στη δική μας ζωή.
Η απώλεια είναι πραγματική ως συναισθηματική εμπειρία.
Δεν σημαίνει ότι γνωρίζαμε την πραγματική προσωπικότητα του ανθρώπου πίσω από τη δημόσια εικόνα. Σημαίνει ότι η παρουσία του είχε αποκτήσει θέση στις δικές μας αναμνήσεις.
Τι συμβαίνει μετά το πρώτο σοκ
Το πένθος για έναν διάσημο μπορεί να εκφραστεί με πολλούς τρόπους:
- ακούμε ξανά τη μουσική του,
- βλέπουμε παλιές συνεντεύξεις,
- ψάχνουμε φωτογραφίες,
- διαβάζουμε ιστορίες από τη ζωή του,
- γράφουμε ένα μήνυμα στα social media,
- μοιραζόμαστε ένα τραγούδι,
- μιλάμε με άλλους ανθρώπους που τον αγαπούσαν.
Αυτές οι πράξεις μπορούν να λειτουργήσουν ως τρόποι διατήρησης της ανάμνησης.
Μελέτες γύρω από το celebrity grief έχουν καταγράψει ακριβώς αυτή την ανάγκη για ανάμνηση, αφιερώματα και συνέχιση μιας συμβολικής σχέσης με τον άνθρωπο που έφυγε.
Και στην περίπτωση του Γιώργου Μαζωνάκη;
Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του γιατί ένας καλλιτέχνης μπορεί να αφήσει τόσο έντονο αποτύπωμα.
Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, η φωνή και η εικόνα του υπήρχαν στην ελληνική μουσική.
Για πολλούς ανθρώπους συνδέθηκαν με:
- νεανικά χρόνια,
- νυχτερινές εξόδους,
- έρωτες,
- χωρισμούς,
- παρέες,
- καλοκαίρια,
- προσωπικές ιστορίες.
Γι’ αυτό η είδηση του θανάτου του μπορεί να βιώνεται σαν κάτι μεγαλύτερο από την απώλεια ενός διάσημου τραγουδιστή.
Για κάποιους είναι σαν να έκλεισε ξαφνικά ένα κεφάλαιο της δικής τους ζωής.
Το πένθος δεν χρειάζεται να «δικαιολογείται»
Δεν υπάρχει κανόνας που να λέει πόσο δικαιούμαστε να στενοχωρηθούμε για έναν άνθρωπο.
Μπορεί να κλάψουμε για έναν συγγενή.
Μπορεί να κλάψουμε για έναν φίλο.
Μπορεί να συγκινηθούμε για έναν άνθρωπο που γνωρίζαμε μόνο μέσα από την οθόνη.
Και μπορεί να συγκινηθούμε επειδή ένας θάνατος μάς θύμισε κάποιον δικό μας άνθρωπο ή μια εποχή που δεν πρόκειται να επιστρέψει.
Το σημαντικό είναι να καταλάβουμε τι ακριβώς πενθούμε.
Μπορεί να είναι ο άνθρωπος.
Μπορεί να είναι η εικόνα που είχαμε γι’ αυτόν.
Μπορεί να είναι μια εποχή.
Μπορεί να είναι μια ανάμνηση.
Ή μπορεί να είναι όλα μαζί.
Και ίσως τελικά αυτός να είναι ο λόγος που ένας καλλιτέχνης μπορεί να φύγει από τη ζωή, αλλά να συνεχίσει να υπάρχει μέσα μας:
όχι επειδή τον γνωρίσαμε, αλλά επειδή κάποτε έγινε μέρος της δικής μας ιστορίας.
